समयस्य महत्त्वम् - 10th Class Sanskrit Objective Question Answer

 

समयस्य महत्त्वम्

(कक्षा 10 – संस्कृत, पूर्ण कथा)

समयः अत्यन्तं मूल्यवान् अस्ति। संसारस्य सर्वे कार्याणि समयेन एव सिद्ध्यन्ति। समयः न कस्यापि प्रतीक्षां करोति, न च कस्यापि कृते स्थगितः भवति। यः समयं सम्यक् उपयुङ्क्ते, सः जीवनस्य सर्वासु दिशासु सफलतां प्राप्नोति।

पुरा कस्यचित् नगरे एकः विद्यार्थी वसति स्म। सः बुद्धिमान् आसीत्, किन्तु आलस्येन ग्रस्तः आसीत्। सः सर्वदा कार्याणि श्वः करिष्यामि इति चिन्तयन् समयं व्यर्थं नयति स्म। गुरवः तं समयपालनस्य महत्त्वं बोधितवन्तः, किन्तु सः तेषां वचनानि न मन्यते स्म।

एकदा परीक्षासमयः आगतः। सः विद्यार्थी अध्ययनं कर्तुं विलम्बं कृतवान्। परीक्षादिने तस्य ज्ञानं अपूर्णं आसीत्। फलतः सः परीक्षायां असफलः अभवत्। तदा सः स्वस्य दोषं अवगतवान्—समयस्य अवहेलनं एव अस्य पतनस्य कारणम्।

अनन्तरं सः निश्चयं कृतवान् यत् भविष्ये समयं न व्यर्थं करिष्यति। सः नित्यं समये उत्तिष्ठति स्म, समये अध्ययनं करोति स्म, तथा सर्वाणि कार्याणि नियतसमये समापयति स्म। कालान्तरे सः परीक्षासु उत्तमं स्थानं प्राप्तवान् तथा समाजे सम्मानं अपि अलभत।

अतः स्पष्टं यत् समयः जीवनस्य अमूल्यं धनम् अस्ति। यः समयं रक्षति, समयः तं रक्षति। अतः अस्माभिः सर्वैः समयस्य सदुपयोगः कर्तव्यः।

नीतिवाक्यम्:

कालस्य सदुपयोगः एव सफलतायाः मूलम्।

समयस्य महत्त्वम् – प्रश्नोत्तराणि (कक्षा 10 संस्कृत)

प्रश्न-उत्तर (संक्षिप्त उत्तर)

प्रश्न 1: समयः किमर्थं मूल्यवान् अस्ति?

उत्तर: समयः मूल्यवान् अस्ति यतः तेन एव सर्वाणि कार्याणि सिद्ध्यन्ति।

प्रश्न 2: कथायां कः पात्रः वर्णितः अस्ति?

उत्तर: कथायां एकः आलसी विद्यार्थी वर्णितः अस्ति।

प्रश्न 3: विद्यार्थी किमर्थं असफलः अभवत्?

उत्तर: विद्यार्थी समयस्य अवहेलनात् असफलः अभवत्।

प्रश्न 4: गुरवः छात्रं किम् उपदिशतवन्तः?

उत्तर: गुरवः समयपालनस्य महत्त्वम् उपदिशतवन्तः।

प्रश्न 5: छात्रः कदा स्वदोषं अवगतवान्?

उत्तर: परीक्षायाम् असफलतां प्राप्य छात्रः स्वदोषं अवगतवान्।

लघु उत्तरीय प्रश्नाः

प्रश्न 1: समयस्य महत्त्वं कथायां कथं दर्शितम्?

उत्तर: कथायां आलस्ययुक्तस्य छात्रस्य असफलता तथा समयपालनयुक्तस्य सफलतया समयस्य महत्त्वं दर्शितम्।

प्रश्न 2: विद्यार्थी प्रारम्भे कस्य दोषेण ग्रस्तः आसीत्?

उत्तर: विद्यार्थी प्रारम्भे आलस्यदोषेण ग्रस्तः आसीत्।

प्रश्न 3: छात्रः किम् निश्चयं कृतवान्?

उत्तर: छात्रः निश्चयं कृतवान् यत् सः समयं न व्यर्थं करिष्यति।

दीर्घ उत्तरीय प्रश्नाः

प्रश्न 1: “समयस्य सदुपयोगः एव सफलतायाः मूलम्” — इति कथां आधारं कृत्वा व्याख्यां कुरुत।

उत्तर: समयः जीवनस्य अमूल्यं धनम् अस्ति। कथायां विद्यार्थीः बुद्धिमान् सन् अपि समयस्य अवहेलनात् परीक्षायां असफलः अभवत्। पश्चात् सः समयस्य महत्त्वं अवगतवान्। सः नित्यं समये अध्ययनं कृत्वा परीक्षायां सफलः अभवत्। अतः स्पष्टं भवति यत् यः समयं सदुपयुङ्क्ते सः एव जीवनस्य सर्वासु दिशासु सफलतां प्राप्नोति।

प्रश्न 2: कथायां गुरवः छात्रं किम् शिक्षां दत्तवन्तः?

उत्तर: गुरवः छात्रं समयपालनस्य, परिश्रमस्य तथा अनुशासनस्य महत्त्वं बोधितवन्तः। तेषां उपदेशेन छात्रः स्वजीवनं परिवर्त्य सफलः अभवत्।

सारांशः

अस्मिन् पाठे समयस्य महत्त्वं स्पष्टतया निरूपितम् अस्ति। एकः आलसी विद्यार्थी समयं व्यर्थं नयन् परीक्षायां असफलः भवति। पश्चात् स्वदोषं ज्ञात्वा सः समयस्य सदुपयोगं आरभते। नियमितजीवनस्य अनुशीलनेन सः सफलतां तथा सम्मानं प्राप्नोति। अतः पाठः अस्मान् शिक्षयति यत् समयः अमूल्यः अस्ति, तस्य रक्षणं एव जीवनस्य सफलतायाः कारणम्।

समयस्य महत्त्वम् – MCQ, एकशब्द/परिभाषा प्रश्न, प्रश्नोत्तर (कक्षा 10 संस्कृत)

(क) बहुविकल्पीय प्रश्नाः (MCQ)

प्रश्न 1: समयः कथं अस्ति?

A) अल्पमूल्यः

B) अमूल्यः

C) सामान्यः

D) नश्वरः

उत्तर: B) अमूल्यः

प्रश्न 2: कथायां विद्यार्थी कस्य दोषेण ग्रस्तः आसीत्?

A) क्रोधेन

B) लोभेन

C) आलस्येन

D) भयेन

उत्तर: C) आलस्येन

प्रश्न 3: गुरवः छात्रं किम् उपदिशतवन्तः?

A) धनसंग्रहः

B) समयपालनम्

C) मनोरञ्जनम्

D) विश्रामः

उत्तर: B) समयपालनम्

प्रश्न 4: परीक्षायां छात्रः किमर्थं असफलः अभवत्?

A) अल्पबुद्धित्वात्

B) रोगात्

C) समयस्य अवहेलनात्

D) गुरोः अभावात्

उत्तर: C) समयस्य अवहेलनात्

प्रश्न 5: छात्रः सफलः कदा अभवत्?

A) आलस्येन

B) समयपालनेन

C) भाग्येन

D) विश्रामेन

उत्तर: B) समयपालनेन

(ख) एकशब्द-उत्तरीय प्रश्नाः

प्रश्न 1: समयस्य अपरः नाम किम्?

उत्तर: कालः

प्रश्न 2: कथायाः मुख्यः विषयः कः?

उत्तर: समयस्य महत्त्वम्

प्रश्न 3: छात्रः प्रारम्भे कः आसीत्?

उत्तर: आलसी

प्रश्न 4: छात्रस्य असफलतायाः कारणम् किम्?

उत्तर: आलस्यम्

प्रश्न 5: समयपालनस्य फलम् किम्?

उत्तर: सफलता

(ग) परिभाषा वाले प्रश्नाः

प्रश्न 1: समयः कः?

उत्तर: येन कार्याणि नियतक्रमे सिद्ध्यन्ति सः समयः।

प्रश्न 2: समयपालनम् किम्?

उत्तर: नियतसमये सर्वकार्याणां करणम् एव समयपालनम्।

प्रश्न 3: आलस्यम् किम्?

उत्तर: कार्ये अनिच्छा आलस्यम् उच्यते।

(घ) साधारण प्रश्न-उत्तराः

प्रश्न 1: समयः किमर्थं प्रतीक्षां न करोति?

उत्तर: समयः निरन्तरं प्रवहति, अतः सः कस्यापि प्रतीक्षां न करोति।

प्रश्न 2: समयस्य सदुपयोगः कस्य कारणम् अस्ति?

उत्तर: समयस्य सदुपयोगः सफलतायाः कारणम् अस्ति।

प्रश्न 3: छात्रः किम् कृत्वा सफलः अभवत्?

उत्तर: छात्रः समयपालनं कृत्वा तथा परिश्रमं कृत्वा सफलः अभवत्।

समयस्य महत्त्वम् – 50 Objective Important Questions (कक्षा 10 संस्कृत)

बहुविकल्पीय प्रश्नाः (MCQ)

1. समयः कथं अस्ति?

A) अल्पः

B) अमूल्यः

C) नश्वरः

D) साधारणः

उत्तर: B

2. समयस्य अपरं नाम किम्?

A) दिवसः

B) क्षणः

C) कालः

D) युगः

उत्तर: C

3. कथायां मुख्यः पात्रः कः?

A) राजा

B) गुरु:

C) विद्यार्थी

D) व्यापारी

उत्तर: C

4. विद्यार्थी कस्य दोषेण ग्रस्तः आसीत्?

A) क्रोधः

B) लोभः

C) आलस्यम्

D) भयः

उत्तर: C

5. गुरवः छात्रं किम् उपदिशतवन्तः?

A) धनलाभम्

B) समयपालनम्

C) क्रीडाम्

D) विश्रामम्

उत्तर: B

6. विद्यार्थी कार्याणि कदा करिष्यामि इति चिन्तयति स्म?

A) अद्य

B) परश्वः

C) श्वः

D) सदा

उत्तर: C

7. परीक्षासमये छात्रस्य अवस्था काऽभवत्?

A) पूर्णज्ञानयुक्ता

B) अपूर्णज्ञानयुक्ता

C) आनन्दयुक्ता

D) भययुक्ता

उत्तर: B

8. छात्रः कदा असफलः अभवत्?

A) अध्ययनकाले

B) क्रीडाकाले

C) परीक्षायाम्

D) अवकाशे

उत्तर: C

9. छात्रः स्वदोषं कदा अवगतवान्?

A) अध्ययनकाले

B) गुरूपदेशे

C) असफलतायाम्

D) सफलतायाम्

उत्तर: C

10. असफलतायाः मुख्यं कारणं किम्?

A) अल्पबुद्धिः

B) रोगः

C) समयस्य अवहेलनम्

D) भाग्यम्

उत्तर: C

11. छात्रः किम् निश्चयं कृतवान्?

A) क्रीडां करिष्यति

B) समयं न व्यर्थं करिष्यति

C) नगरं त्यक्ष्यति

D) गुरोः वचनं न श्रोष्यति

उत्तर: B

12. छात्रः नित्यं कदा उत्तिष्ठति स्म?

A) विलम्बेन

B) समये

C) रात्रौ

D) मध्याह्ने

उत्तर: B

13. समयपालनस्य फलम् किम्?

A) दुःखम्

B) असफलता

C) सफलता

D) आलस्यम्

उत्तर: C

14. कालान्तरे छात्रः किम् प्राप्तवान्?

A) अपयशः

B) सम्मानम्

C) दुःखम्

D) भयम्

उत्तर: B

15. कथायाः शिक्षां किम्?

A) धनमेव सर्वम्

B) समयस्य सदुपयोगः कर्तव्यः

C) विश्रामः श्रेष्ठः

D) क्रीडा जीवनम्

उत्तर: B

16. समयः कस्य प्रतीक्षां न करोति?

A) गुरोः

B) शिष्यस्य

C) कस्यापि

D) मित्रस्य

उत्तर: C

17. यः समयं रक्षति, तं कः रक्षति?

A) गुरु:

B) मित्रम्

C) समयः

D) समाजः

उत्तर: C

18. समयस्य अवहेलनं किम् जनयति?

A) सुखम्

B) यशः

C) पतनम्

D) लाभम्

उत्तर: C

19. समयः किं करोति?

A) स्थगितः भवति

B) प्रवहति

C) विश्रामं करोति

D) नश्यति

उत्तर: B

20. विद्यार्थी प्रारम्भे किम् न मन्यते स्म?

A) गुरोः वचनम्

B) मित्रस्य वचनम्

C) स्ववचनम्

D) पितुः वचनम्

उत्तर: A

21. विद्यार्थी कथं सफलः अभवत्?

A) आलस्येन

B) भाग्येन

C) समयपालनेन

D) क्रीडया

उत्तर: C

22. छात्रस्य जीवनं कदा परिवर्तितम्?

A) बाल्ये

B) असफलतायाः अनन्तरम्

C) अध्ययनपूर्वम्

D) परीक्षापूर्वम्

उत्तर: B

23. कथायां कः दोषः निन्दितः?

A) क्रोधः

B) लोभः

C) आलस्यम्

D) दया

उत्तर: C

24. समयस्य सदुपयोगः कस्य मूलम्?

A) धनस्य

B) यशसः

C) सफलतायाः

D) मित्रतायाः

उत्तर: C

25. छात्रः किम् कृत्वा सम्मानं लब्धवान्?

A) समयपालनं कृत्वा

B) क्रीडां कृत्वा

C) विश्रामं कृत्वा

D) आलस्येन

उत्तर: A

26. कथायां “श्वः” शब्दस्य अर्थः कः?

A) अद्य

B) ह्यः

C) परश्वः

D) आगामिदिनम्

उत्तर: D

27. गुरवः छात्रं किमर्थं बोधितवन्तः?

A) धनाय

B) सफलतायै

C) क्रीडायै

D) विश्रामाय

उत्तर: B

28. समयः जीवनस्य किम् अस्ति?

A) बोझः

B) अमूल्यं धनम्

C) शत्रुः

D) दुःखम्

उत्तर: B

29. कथायां कः गुणः प्रशंसितः?

A) आलस्यम्

B) समयपालनम्

C) क्रोधः

D) लोभः

उत्तर: B

30. छात्रः किम् कर्तुं आरब्धवान्?

A) समयस्य अवहेलनम्

B) समयस्य सदुपयोगम्

C) क्रीडाम्

D) विश्रामम्

उत्तर: B

31. समयस्य अपव्ययः किम् जनयति?

A) यशः

B) सफलता

C) दुःखम्

D) सम्मानम्

उत्तर: C

32. कथायां विद्यार्थी कथं आसीत्?

A) मूर्खः

B) बुद्धिमान्

C) दुर्बलः

D) भयभीतः

उत्तर: B

33. छात्रः किम् त्यक्तवान्?

A) अध्ययनम्

B) आलस्यम्

C) विद्यालयम्

D) नगरम्

उत्तर: B

34. समये कार्यं कृत्वा किम् लभ्यते?

A) असफलता

B) भयम्

C) सफलता

D) आलस्यम्

उत्तर: C

35. कथायां कः आदर्शः दर्शितः?

A) आलस्यः

B) समयपालनम्

C) विश्रामः

D) क्रीडा

उत्तर: B

36. छात्रः कदा उत्तमं स्थानं प्राप्तवान्?

A) अध्ययनपूर्वम्

B) आलस्यकाले

C) परीक्षायाम्

D) कालान्तरे

उत्तर: D

37. समयः किम् न करोति?

A) प्रवहति

B) प्रतीक्षां करोति

C) परिवर्तनं करोति

D) परिणामं जनयति

उत्तर: B

38. कथायां कः उपदेशः प्रदत्तः?

A) क्रीडां कुर्यात्

B) विश्रामं कुर्यात्

C) समयं रक्षेत्

D) धनं सञ्चिनोतु

उत्तर: C

39. छात्रः किमर्थं सम्मानं अलभत?

A) बुद्धिमत्तया

B) समयपालनेन

C) भाग्येन

D) धनात्

उत्तर: B

40. समयस्य मूल्यं किम्?

A) अल्पम्

B) अमूल्यम्

C) सामान्यं

D) न किमपि

उत्तर: B

41. समयः कथं प्रवहति?

A) शनैः

B) शीघ्रम्

C) निरन्तरम्

D) कदाचित्

उत्तर: C

42. कथायां छात्रः किम् न करिष्यामि इति निश्चयं कृतवान्?

A) अध्ययनम्

B) परिश्रमम्

C) समयव्यर्थम्

D) क्रीडाम्

उत्तर: C

43. कथायाः अन्ते छात्रः कथं भवति?

A) दुःखी

B) असफलः

C) सफलः

D) भयभीतः

उत्तर: C

44. समयस्य सदुपयोगः कस्य लक्षणम्?

A) आलस्यस्य

B) अनुशासनस्य

C) भयस्य

D) लोभस्य

उत्तर: B

45. समयपालनं केन सह सम्बद्धम्?

A) आलस्येन

B) अनुशासनेन

C) भयेन

D) क्रोधेन

उत्तर: B

46. कथायां कः मार्गः दर्शितः?

A) असफलतायाः

B) दुःखस्य

C) सफलतायाः

D) आलस्यस्य

उत्तर: C

47. छात्रः किम् उपलभ्य प्रसन्नः अभवत्?

A) धनम्

B) सम्मानम्

C) विश्रामम्

D) क्रीडाम्

उत्तर: B

48. समयस्य रक्षणं किम् जनयति?

A) पतनम्

B) अपयशः

C) सफलता

D) भयम्

उत्तर: C

49. कथायां कः दोषः त्याज्यः?

A) दया

B) आलस्यम्

C) परिश्रमः

D) अनुशासनम्

उत्तर: B

50. पाठस्य मुख्यः सन्देशः कः?

A) क्रीडा आवश्यकम्

B) विश्रामः आवश्यकः

C) समयस्य सदुपयोगः आवश्यकः

D) धनमेव सर्वम्

उत्तर: C

उपसंहार 

अतः “समयस्य महत्त्वम्” इति पाठः अस्मान् जीवनस्य अमूल्यं सत्यम् बोधयति। समयः एकवारं गतः पुनः न आगच्छति, अतः तस्य प्रत्येकः क्षणः सावधानतया उपयोगः कर्तव्यः। आलस्यं त्यक्त्वा, अनुशासनं स्वीकृत्य, समयपालनं कृत्वा एव विद्यार्थी जीवनस्य लक्ष्यानि साधयितुं शक्नोति। अस्य पाठस्य माध्यमेन छात्राः ज्ञास्यन्ति यत् परिश्रमः तथा समयस्य सदुपयोगः एव सफलतायाः मूलाधारः अस्ति।

अस्माकं कर्तव्यं अस्ति यत् वयं अद्य एव समयस्य मूल्यं अवगच्छेम, न तु असफलतायाः पश्चात्। यः समयं रक्षति, सः भविष्यं रक्षति। अतः सर्वे छात्राः नित्यजीवने समयपालनं आचरन्तु, आलस्यं परित्यजन्तु, तथा सततं प्रगतिपथेन अग्रसराः भवन्तु। एषः एव अस्य पाठस्य सारः तथा जीवनस्य सफलतायाः सुनिश्चितः मार्गः।