भारतवर्षः - 10th Class Sanskrit Objective Question Answer

 

🇮🇳 भारतवर्षः

(कक्षा 10 संस्कृत – पूर्ण पाठ)

भारतवर्षः नाम्ना अयं देशः विश्वे प्रसिद्धः अस्ति। अयं देशः हिमालयात् आरभ्य दक्षिणे समुद्रपर्यन्तं विस्तीर्णः अस्ति। अस्य उत्तरदिशि हिमालयः महान् पर्वतराजः अस्ति, यः भारतवर्षस्य रक्षकः इव स्थितः। पूर्वे पश्चिमे च समुद्रौ अस्य शोभां वर्धयतः।

भारतवर्षे अनेकाः नद्यः प्रवहन्ति। गङ्गा, यमुना, सरस्वती, नर्मदा, गोदावरी, कावेरी इत्यादयः पवित्राः नद्यः सन्ति। एताः नद्यः देशं उर्वरं कुर्वन्ति तथा च जनानां जीवनं पावयन्ति।

अयं देशः विविधसंस्कृतिभिः परिपूर्णः अस्ति। अत्र विविधाः भाषाः, वेशाः, भोजनपद्धतयः, उत्सवाः च दृश्यन्ते। तथापि सर्वे भारतीयाः एकत्वभावेन बद्धाः सन्ति। “वसुधैव कुटुम्बकम्” इति भावना भारतवर्षस्य प्रमुखः आदर्शः अस्ति।

भारतवर्षः ऋषिमुनिभिः महापुरुषैः च पावनः अस्ति। रामः, कृष्णः, बुद्धः, महावीरः, चाणक्यः, अशोकः, महात्मा गांधी इत्यादयः अस्मिन् देशे जन्म लब्धवन्तः। एतेषां जीवनं आदर्शरूपेण सर्वेषां मार्गदर्शनं करोति।

अयं देशः कर्मभूमिः पुण्यभूमिः च कथ्यते। अत्र जन्म लब्ध्वा मनुष्यः धर्मं, सत्यं, अहिंसां च अनुसरन् जीवनं सफलं करोति। अत एव भारतवर्षे जन्म महान् सौभाग्यं मन्यते।

अतः भारतवर्षः न केवलं एकः देशः, अपि तु महान् आदर्शः अस्ति, यः सम्पूर्णं विश्वं शिक्षयति।

नीचे कक्षा 10 संस्कृत पाठ – “भारतवर्षः” के लिए सारांश, प्रश्न-उत्तर, लघु उत्तरीय तथा दीर्घ उत्तरीय प्रश्न परीक्षा-उपयोगी व सरल रूप में दिए जा रहे हैं।

📘 सारांश (Summary)

भारतवर्षः विश्वप्रसिद्धः देशः अस्ति। अयं हिमालयात् समुद्रपर्यन्तं विस्तीर्णः अस्ति। अत्र गङ्गा, यमुना, नर्मदा, गोदावरी इत्यादयः पवित्राः नद्यः प्रवहन्ति। भारतवर्षः विविधभाषा-संस्कृति-धर्माणां संगमस्थलम् अस्ति। “वसुधैव कुटुम्बकम्” इति भावना अस्य देशस्य मूलमन्त्रः अस्ति। रामः, कृष्णः, बुद्धः, महावीरः, गांधीजी इत्यादयः महापुरुषाः अस्मिन् देशे जन्म लब्धवन्तः। अयं देशः कर्मभूमिः पुण्यभूमिः च अस्ति। भारतवर्षे जन्म महान् सौभाग्यम् अस्ति।

❓ प्रश्न-उत्तर (सामान्य)

प्रश्न 1. भारतवर्षः कुत्र स्थितः अस्ति?

उत्तरः भारतवर्षः हिमालयात् आरभ्य समुद्रपर्यन्तं विस्तीर्णः अस्ति।

प्रश्न 2. भारतवर्षस्य उत्तरदिशि कः अस्ति?

उत्तरः भारतवर्षस्य उत्तरदिशि हिमालयः अस्ति।

प्रश्न 3. भारतवर्षे काः नद्यः प्रवहन्ति?

उत्तरः गङ्गा, यमुना, सरस्वती, नर्मदा, गोदावरी, कावेरी च।

प्रश्न 4. भारतवर्षस्य प्रमुखः आदर्शः कः?

उत्तरः “वसुधैव कुटुम्बकम्” इति भारतवर्षस्य प्रमुखः आदर्शः अस्ति।

प्रश्न 5. भारतवर्षः किमर्थं पुण्यभूमिः कथ्यते?

उत्तरः अत्र धर्मः, सत्यं, अहिंसा च पालनं क्रियते, अतः पुण्यभूमिः कथ्यते।

✍️ लघु उत्तरीय प्रश्न

प्रश्न 1. भारतवर्षस्य प्राकृतिक शोभां वर्णयत।

उत्तरः भारतवर्षे हिमालयः, समुद्रौ, पवित्राः नद्यः च सन्ति। एते देशस्य शोभां वर्धयन्ति।

प्रश्न 2. भारतवर्षे कस्याः भावनायाः विशेषः अस्ति?

उत्तरः भारतवर्षे “वसुधैव कुटुम्बकम्” इति भावना विशेषरूपेण दृश्यते।

प्रश्न 3. भारतवर्षे के महापुरुषाः जन्म लब्धवन्तः?

उत्तरः रामः, कृष्णः, बुद्धः, महावीरः, अशोकः, महात्मा गांधी च।

📝 दीर्घ उत्तरीय प्रश्न

प्रश्न 1. भारतवर्षस्य महत्त्वं वर्णयत।

उत्तरः

भारतवर्षः विश्वे महान् देशः अस्ति। अयं हिमालयात् समुद्रपर्यन्तं विस्तीर्णः अस्ति। अत्र अनेकाः पवित्राः नद्यः प्रवहन्ति, येन देशः उर्वरः भवति। भारतवर्षः विविधसंस्कृतिभिः, भाषाभिः, धर्मैः च सम्पन्नः अस्ति। रामः, कृष्णः, बुद्धः, गांधीजी इत्यादयः महापुरुषाः अस्मिन् देशे जन्म लब्धवन्तः। अयं देशः कर्मभूमिः पुण्यभूमिः च अस्ति। अतः भारतवर्षस्य महत्त्वं सर्वत्र प्रसिद्धम् अस्ति।

प्रश्न 2. “भारतवर्षः कर्मभूमिः पुण्यभूमिः च अस्ति” — कथं?

उत्तरः

भारतवर्षे मनुष्यः धर्मं, सत्यं, अहिंसां च पालनं करोति। अत्र कर्मणां महत्त्वं अधिकं मन्यते। ऋषयः, मुनयः, महापुरुषाः च जनान् सत्पथे नयन्ति। अतः भारतवर्षः कर्मभूमिः पुण्यभूमिः च अस्ति।

नीचे कक्षा 10 संस्कृत पाठ – “भारतवर्षः” के लिए MCQ, एक शब्द/परिभाषा वाले प्रश्न, तथा प्रश्न-उत्तर पूरी तरह परीक्षा-उपयोगी रूप में दिए गए हैं।

🟢 बहुविकल्पीय प्रश्न (MCQ)

1. भारतवर्षः किम् अस्ति?

(A) ग्रामः

(B) नगरम्

(C) देशः

(D) द्वीपः

उत्तरः — (C) देशः

2. भारतवर्षस्य उत्तरदिशि कः अस्ति?

(A) समुद्रः

(B) मरुभूमिः

(C) हिमालयः

(D) वनम्

उत्तरः — (C) हिमालयः

3. गङ्गा का अस्ति?

(A) पर्वतः

(B) नदी

(C) सागरः

(D) वनम्

उत्तरः — (B) नदी

4. भारतवर्षस्य प्रमुखः आदर्शः कः?

(A) अहिंसा

(B) धर्मः

(C) वसुधैव कुटुम्बकम्

(D) कर्मः

उत्तरः — (C) वसुधैव कुटुम्बकम्

5. भारतवर्षः केन पावनः अस्ति?

(A) व्यापारैः

(B) युद्धैः

(C) ऋषिमुनिभिः

(D) भवनैः

उत्तरः — (C) ऋषिमुनिभिः

6. भारतवर्षः कस्य भूमिः अस्ति?

(A) भोगभूमिः

(B) युद्धभूमिः

(C) कर्मभूमिः

(D) वनभूमिः

उत्तरः — (C) कर्मभूमिः

7. महात्मा गांधी कस्य देशस्य महापुरुषः आसीत्?

(A) चीन

(B) भारत

(C) नेपाल

(D) जापान

उत्तरः — (B) भारत

8. भारतवर्षे का भावना प्रमुखा अस्ति?

(A) स्वार्थभावना

(B) द्वेषभावना

(C) एकत्वभावना

(D) भयभावना

उत्तरः — (C) एकत्वभावना

9. भारतवर्षे किम् सौभाग्यं मन्यते?

(A) धनलाभः

(B) राज्यलाभः

(C) जन्म

(D) व्यापारः

उत्तरः — (C) जन्म

10. भारतवर्षे काः दृश्यन्ते?

(A) एकाः भाषाः

(B) विविधाः संस्कृतयः

(C) एकः धर्मः

(D) एकः वेशः

उत्तरः — (B) विविधाः संस्कृतयः

🔵 एक शब्द / परिभाषा वाले प्रश्न

1. भारतवर्षस्य उत्तररक्षकः कः?

उत्तरः — हिमालयः

2. पवित्रा नदी का अस्ति?

उत्तरः — गङ्गा

3. “वसुधैव कुटुम्बकम्” इति कस्य आदर्शः?

उत्तरः — भारतवर्षस्य

4. महात्मा बुद्धः कः आसीत्?

उत्तरः — महापुरुषः

5. भारतवर्षः का भूमिः अस्ति?

उत्तरः — कर्मभूमिः

6. भारतवर्षः केन प्रसिद्धः अस्ति?

उत्तरः — संस्कृत्या

7. अहिंसायाः उपदेशकः कः?

उत्तरः — महात्मा गांधी

8. भारतवर्षे जनाः केन बद्धाः सन्ति?

उत्तरः — एकत्वभावेन

🟠 प्रश्न-उत्तर (अतिलघु)

प्रश्न 1. भारतवर्षः विश्वे किमर्थं प्रसिद्धः अस्ति?

उत्तरः संस्कृत्या, इतिहासेन, महापुरुषैः च।

प्रश्न 2. भारतवर्षे काः नद्यः प्रवहन्ति?

उत्तरः गङ्गा, यमुना, नर्मदा, गोदावरी, कावेरी च।

प्रश्न 3. भारतवर्षः किमर्थं पुण्यभूमिः कथ्यते?

उत्तरः धर्म-सत्य-अहिंसाया पालनात्।

प्रश्न 4. भारतवर्षे जन्म किम् मन्यते?

उत्तरः महान् सौभाग्यम्।

प्रश्न 5. भारतवर्षे काः विशेषताः सन्ति?

उत्तरः विविधा भाषा, धर्म, संस्कृति च।

🟢 भारतवर्षः – 50 Objective Important Questions (MCQ)

1. भारतवर्षः कः अस्ति?

A. नगरम्

B. ग्रामः

C. देशः

D. द्वीपः

✔ उत्तरः – C

2. भारतवर्षः कुत्र प्रसिद्धः अस्ति?

A. भारतम्

B. एशिया

C. विश्वे

D. यूरोप

✔ उत्तरः – C

3. भारतवर्षस्य उत्तरदिशि कः अस्ति?

A. समुद्रः

B. मरुभूमिः

C. हिमालयः

D. वनम्

✔ उत्तरः – C

4. हिमालयः किम् इव स्थितः अस्ति?

A. मित्रम्

B. रक्षकः

C. शत्रुः

D. सेवकः

✔ उत्तरः – B

5. भारतवर्षस्य दक्षिणे किम् अस्ति?

A. पर्वतः

B. नदी

C. समुद्रः

D. वनम्

✔ उत्तरः – C

6. भारतवर्षे काः प्रवहन्ति?

A. पर्वताः

B. नद्यः

C. वनानि

D. मरुभूमयः

✔ उत्तरः – B

7. गङ्गा का अस्ति?

A. पर्वतः

B. नदी

C. सागरः

D. नगरम्

✔ उत्तरः – B

8. भारतवर्षस्य नद्यः कीदृश्याः सन्ति?

A. मलिनाः

B. शुष्काः

C. पवित्राः

D. लघवः

✔ उत्तरः – C

9. नद्यः किम् कुर्वन्ति?

A. देशं नाशयन्ति

B. देशं उर्वरं कुर्वन्ति

C. जनान् पीडयन्ति

D. युद्धं कुर्वन्ति

✔ उत्तरः – B

10. भारतवर्षः केन परिपूर्णः अस्ति?

A. वनैः

B. नद्यः

C. विविधसंस्कृतिभिः

D. मरुभूमिभिः

✔ उत्तरः – C

11. भारतवर्षे काः दृश्यन्ते?

A. एका भाषा

B. एकः धर्मः

C. विविधाः भाषाः

D. एकः वेशः

✔ उत्तरः – C

12. “वसुधैव कुटुम्बकम्” इति कस्य आदर्शः?

A. चीनस्य

B. भारतवर्षस्य

C. जापानस्य

D. अमेरिकायाः

✔ उत्तरः – B

13. भारतवर्षे जनाः केन बद्धाः सन्ति?

A. भयेन

B. स्वार्थेन

C. एकत्वभावेन

D. द्वेषेण

✔ उत्तरः – C

14. रामः कः आसीत्?

A. राजा

B. ऋषिः

C. महापुरुषः

D. सैनिकः

✔ उत्तरः – C

15. कृष्णः कः आसीत्?

A. साधुः

B. महापुरुषः

C. लेखकः

D. व्यापारी

✔ उत्तरः – B

16. बुद्धः कः आसीत्?

A. राजा

B. योद्धा

C. महापुरुषः

D. कृषकः

✔ उत्तरः – C

17. महावीरः कः आसीत्?

A. मुनिः

B. राजा

C. व्यापारी

D. सेवकः

✔ उत्तरः – A

18. अशोकः कः आसीत्?

A. साधुः

B. मुनिः

C. सम्राट्

D. सेवकः

✔ उत्तरः – C

19. महात्मा गांधी कः आसीत्?

A. सैनिकः

B. लेखकः

C. राष्ट्रपिता

D. व्यापारी

✔ उत्तरः – C

20. भारतवर्षः केन पावनः अस्ति?

A. युद्धैः

B. ऋषिमुनिभिः

C. व्यापारैः

D. धनैः

✔ उत्तरः – B

21. भारतवर्षः का भूमिः अस्ति?

A. भोगभूमिः

B. युद्धभूमिः

C. कर्मभूमिः

D. मरुभूमिः

✔ उत्तरः – C

22. भारतवर्षः अपि का भूमिः अस्ति?

A. पापभूमिः

B. पुण्यभूमिः

C. वनभूमिः

D. जलभूमिः

✔ उत्तरः – B

23. भारतवर्षे जन्म किम् मन्यते?

A. दुःखम्

B. दोषः

C. सौभाग्यम्

D. भयम्

✔ उत्तरः – C

24. भारतवर्षे किम् अनुसरन्ति?

A. हिंसा

B. असत्यं

C. धर्मम्

D. लोभम्

✔ उत्तरः – C

25. भारतवर्षस्य जीवनमूल्यं किम्?

A. धनम्

B. शक्ति

C. सत्यं

D. भोगः

✔ उत्तरः – C

26. अहिंसा कस्य विशेषता?

A. चीनस्य

B. भारतवर्षस्य

C. रोमस्य

D. ग्रीसस्य

✔ उत्तरः – B

27. भारतवर्षः किम् शिक्षयति?

A. युद्धम्

B. द्वेषम्

C. आदर्शम्

D. लोभम्

✔ उत्तरः – C

28. भारतवर्षः केवलं देशः अस्ति वा?

A. आम्

B. न

C. कदाचित्

D. कदापि न

✔ उत्तरः – B

29. भारतवर्षः किम् अपि अस्ति?

A. व्यापारः

B. आदर्शः

C. युद्धम्

D. नगरम्

✔ उत्तरः – B

30. भारतवर्षः किम् करोति?

A. विश्वं शिक्षयति

B. विश्वं भयभीतं करोति

C. युद्धं करोति

D. धनं संचिनोति

✔ उत्तरः – A

31. भारतवर्षस्य शोभा केन वर्धते?

A. भवनैः

B. समुद्रैः

C. युद्धैः

D. कारखानैः

✔ उत्तरः – B

32. भारतवर्षे कस्य भावना अस्ति?

A. स्वार्थस्य

B. द्वेषस्य

C. कुटुम्बभावस्य

D. भयस्य

✔ उत्तरः – C

33. भारतवर्षः केषां जन्मभूमिः अस्ति?

A. ऋषीणाम्

B. मुनिनाम्

C. महापुरुषाणाम्

D. सर्वेषाम्

✔ उत्तरः – C

34. भारतवर्षस्य इतिहासः कीदृशः?

A. लघुः

B. सामान्यः

C. गौरवपूर्णः

D. नीरसः

✔ उत्तरः – C

35. भारतवर्षे किम् अधिकं मन्यते?

A. धनम्

B. कर्म

C. युद्धम्

D. भोगः

✔ उत्तरः – B

36. भारतवर्षे जीवनं कथं सफलं भवति?

A. लोभेन

B. धर्मपालनेन

C. हिंसया

D. असत्येन

✔ उत्तरः – B

37. भारतवर्षे जनाः कथं जीवनं यापयन्ति?

A. द्वेषेण

B. हिंसया

C. आदर्शेन

D. स्वार्थेन

✔ उत्तरः – C

38. भारतवर्षस्य संस्कृति का अस्ति?

A. एकरूपा

B. सीमिता

C. विविधा

D. दुर्बला

✔ उत्तरः – C

39. भारतवर्षः कस्य उदाहरणम् अस्ति?

A. हिंसायाः

B. आदर्शस्य

C. युद्धस्य

D. लोभस्य

✔ उत्तरः – B

40. भारतवर्षे किम् प्रमुखम् अस्ति?

A. धनम्

B. शक्ति

C. संस्कृति

D. युद्धम्

✔ उत्तरः – C

41. भारतवर्षस्य भावना का अस्ति?

A. वसुधैव कुटुम्बकम्

B. युद्धमेव जीवनम्

C. स्वार्थः परमः

D. बलमेव धर्मः

✔ उत्तरः – A

42. भारतवर्षे किम् पावनम् अस्ति?

A. युद्धम्

B. नद्यः

C. मरुभूमिः

D. कारखानाः

✔ उत्तरः – B

43. भारतवर्षः केन शिक्ष्यते?

A. इतिहासेन

B. संस्कृत्या

C. आदर्शेन

D. सर्वैः

✔ उत्तरः – D

44. भारतवर्षे जन्म केषां सौभाग्यम्?

A. पशूनाम्

B. देवानाम्

C. मनुष्याणाम्

D. असुराणाम्

✔ उत्तरः – C

45. भारतवर्षे किम् प्रमुखं वर्तते?

A. युद्धम्

B. शान्तिः

C. द्वेषः

D. भयम्

✔ उत्तरः – B

46. भारतवर्षः केन प्रसिद्धः?

A. हिंसया

B. संस्कृत्या

C. लोभेन

D. युद्धैः

✔ उत्तरः – B

47. भारतवर्षः कस्य प्रेरणास्रोतः?

A. भारतस्य

B. एशियायाः

C. विश्वस्य

D. नगरस्य

✔ उत्तरः – C

48. भारतवर्षे किम् सर्वोपरि मन्यते?

A. धनम्

B. सत्यं

C. भोगः

D. बलम्

✔ उत्तरः – B

49. भारतवर्षः केन शोभते?

A. कारखानैः

B. भवनैः

C. संस्कृत्या

D. युद्धैः

✔ उत्तरः – C

50. भारतवर्षः किम् अस्ति?

A. साधारणः देशः

B. महान् आदर्शः

C. लघु राष्ट्रम्

D. व्यापारभूमिः

✔ उत्तरः – B

उपसंहार 

एवमेव “भारतवर्षः” पाठः अस्मान् स्वदेशस्य गौरवपूर्णं स्वरूपं दर्शयति। अयं देशः केवलं भौगोलिकः प्रदेशः न, अपि तु संस्कृतिः, मूल्यैः, आदर्शैः च परिपूर्णः महान् विचारः अस्ति। हिमालयः अस्य रक्षकः, पवित्राः नद्यः अस्य जीवनरेखाः, तथा “वसुधैव कुटुम्बकम्” इति भावना अस्य आत्मा अस्ति। रामः, कृष्णः, बुद्धः, महावीरः, महात्मा गांधी इत्यादयः महापुरुषाः भारतवर्षस्य यशः विश्वे प्रसारितवन्तः।

अस्मिन् पाठे विद्यार्थी धर्मस्य, सत्यस्य, अहिंसायाः, कर्मस्य च महत्त्वं अवगच्छन्ति। भारतवर्षे जन्म लब्ध्वा अस्माकं कर्तव्यं भवति यत् वयं एतान् आदर्शान् जीवनस्य आचरणे अपनयेम। अतः “भारतवर्षः” पाठः न केवलं परीक्षा-दृष्ट्या महत्त्वपूर्णः, अपि तु जीवनमार्गदर्शकः अपि अस्ति।