व्यायामः सर्वेषां स्वास्थ्यस्य मूलम् - 10th Class Sanskrit Objective Question Answer

 

व्यायामः सर्वेषां स्वास्थ्यस्य मूलम्

(कक्षा 10 – संस्कृत, पूर्ण पाठ / Full Story)

स्वास्थ्यं मानवजीवनस्य सर्वाधिकं मूल्यवान् धनम् अस्ति। यः स्वस्थः सः एव जीवनस्य सर्वान् आनन्दान् अनुभवितुं शक्नोति। स्वास्थ्यस्य रक्षणाय व्यायामः अत्यन्तम् आवश्यकः अस्ति। अतः एव उक्तम् — “व्यायामः सर्वेषां स्वास्थ्यस्य मूलम्।”

व्यायामः नाम शरीरस्य नियोजितः परिश्रमः। यथा— धावनम्, क्रीडनम्, दण्डबैठकाः, सूर्यनमस्कारः, योगासनानि च। एतेषां अभ्यासेन शरीरं सुदृढं भवति, मनश्च प्रसन्नं तिष्ठति। प्रतिदिनं नियतसमये व्यायामं कुर्वतः जनस्य शरीरे रोगाः न जायन्ते।

व्यायामेन रक्तसंचारः सम्यक् भवति। स्नायवः दृढाः भवन्ति, अस्थीनि बलवन्ति भवन्ति। जठराग्निः दीप्यते, भोजनं सम्यक् पच्यते। तस्मात् आलस्यं दूरं गच्छति, स्फूर्तिः वर्धते च। यः विद्यार्थी नित्यं व्यायामं करोति, सः अध्ययनकाले एकाग्रचित्तः भवति।

अद्यतनकाले जनाः सुखासीनजीवनं यापयन्ति। दूरदर्शनं, चलदूरभाषः, संगणकः इत्यादीनि उपयुज्य जनाः निष्क्रियाः भवन्ति। एतेन स्थूलता, मधुमेहः, हृदयरोगः इत्यादयः रोगाः वर्धन्ते। तान् निवारयितुं व्यायामः अतीव उपयोगी अस्ति।

केचन जनाः अधिकव्यायामं कुर्वन्ति, यत् हानिकरं भवितुम् अर्हति। अतः व्यायामः स्वशक्त्यानुसारं, नियमेन् च कर्तव्यः। प्रातःकाले शुद्धवायौ व्यायामः सर्वाधिकं लाभदायकः भवति।

अन्ते वयं वक्तुं शक्नुमः यत्— स्वस्थजीवनाय व्यायामः अनिवार्यः अस्ति। यः नित्यं व्यायामं करोति, सः दीर्घायुः भवति, सुखी च जीवति। अतः सर्वैः जनैः प्रतिदिनं व्यायामः अवश्यं कर्तव्यः।

निष्कर्षः:

व्यायामः न केवलं शरीरस्य, अपि तु मनसः अपि स्वास्थ्यं रक्षति। तस्मात् उच्यते —

“व्यायामः सर्वेषां स्वास्थ्यस्य मूलम्।”

नीचे “व्यायामः सर्वेषां स्वास्थ्यस्य मूलम्” (कक्षा 10, संस्कृत) पाठ से संबंधित प्रश्न-उत्तर, लघु/दीर्घ उत्तरीय प्रश्न तथा सारांश दिए जा रहे हैं—

प्रश्न-उत्तर (संक्षिप्त प्रश्नोत्तर)

प्रश्न 1: स्वास्थ्यं किमर्थं आवश्यकम् अस्ति?

उत्तर: स्वास्थ्यं जीवनस्य आनन्दान् अनुभवितुं आवश्यकम् अस्ति।

प्रश्न 2: व्यायामः किम् अस्ति?

उत्तर: व्यायामः शरीरस्य नियोजितः परिश्रमः अस्ति।

प्रश्न 3: व्यायामस्य उदाहरणानि लिखत।

उत्तर: धावनम्, क्रीडनम्, योगासनानि, सूर्यनमस्कारः।

प्रश्न 4: व्यायामेन कः लाभः भवति?

उत्तर: शरीरं सुदृढं भवति, मनः प्रसन्नं भवति।

प्रश्न 5: विद्यार्थी व्यायामेन कथं लाभं प्राप्नोति?

उत्तर: विद्यार्थी अध्ययनकाले एकाग्रचित्तः भवति।

लघु उत्तरीय प्रश्न

प्रश्न 1: व्यायामेन शरीरस्य किं परिवर्तनं भवति?

उत्तर: व्यायामेन रक्तसंचारः सम्यक् भवति, स्नायवः दृढाः भवन्ति, अस्थीनि बलवन्ति भवन्ति।

प्रश्न 2: अद्यतनकाले व्यायामस्य आवश्यकता किमर्थं वर्तते?

उत्तर: अद्य जनाः निष्क्रियजीवनं यापयन्ति, अतः रोगनिवारणाय व्यायामः आवश्यकः।

प्रश्न 3: अधिकव्यायामः किमर्थं हानिकरः?

उत्तर: अधिकव्यायामः शरीरं दुर्बलं कर्तुं शक्नोति, अतः सः हानिकरः।

दीर्घ उत्तरीय प्रश्न

प्रश्न: व्यायामस्य महत्वं वर्णयत।

उत्तर:

व्यायामः मानवजीवनस्य अत्यन्तं महत्वपूर्णः अंशः अस्ति। व्यायामेन शरीरं स्वस्थं, सुदृढं च भवति। रक्तसंचारः सम्यक् भवति, जठराग्निः दीप्यते, रोगाः दूरं गच्छन्ति। व्यायामः मनसः अपि स्वास्थ्यं रक्षति, आलस्यं नाशयति, स्फूर्तिं वर्धयति। विद्यार्थीणां कृते व्यायामः अध्ययनं सुलभं करोति। अतः सर्वैः जनैः नित्यं नियमेन् व्यायामः कर्तव्यः।

सारांश

स्वास्थ्यं मानवस्य सर्वश्रेष्ठं धनम् अस्ति। स्वास्थ्यरक्षणाय व्यायामः अनिवार्यः अस्ति। व्यायामेन शरीरं बलवन्तं, मनः प्रसन्नं च भवति। अद्यतनकाले सुखासीनजीवनस्य कारणेन अनेके रोगाः जायन्ते, तेषां निवारणाय व्यायामः आवश्यकः। अतः सर्वैः जनैः स्वशक्त्यानुसारं प्रतिदिनं व्यायामः कर्तव्यः। व्यायामः एव सर्वेषां स्वास्थ्यस्य मूलम् अस्ति।

बिलकुल! यहाँ कक्षा 10 संस्कृत – व्यायामः सर्वेषां स्वास्थ्यस्य मूलम् पाठ से 50 महत्वपूर्ण ऑब्जेक्टिव (Objective) प्रश्न दिए जा रहे हैं।

1–50 Objective Questions (MCQ/True-False/Fill in the Blanks)

1. व्यायामः कस्य स्वास्थ्यस्य मूलम् अस्ति?

a) शरीरस्य

b) मनसः

c) सर्वस्य

d) केवलं बालानां

उत्तर: c) सर्वस्य

2. स्वस्थस्य जीवनस्य सर्वाधिकं मूल्यवान् धनम् किम्?

a) धनम्

b) स्वास्थ्यं

c) मित्रता

d) यशः

उत्तर: b) स्वास्थ्यं

3. व्यायामः किमर्थं आवश्यकः?

a) शरीर बलवान् करोतु

b) मन प्रसन्नं करोतु

c) रोगनिवारणं करोतु

d) उपरोक्त सर्वम्

उत्तर: d) उपरोक्त सर्वम्

4. निम्नलिखितं मध्ये व्यायामस्य उदाहरणं?

a) अध्ययनम्

b) धावनम्

c) भोजनम्

d) निद्रा

उत्तर: b) धावनम्

5. योगासनानि कस्य प्रकारेण व्यायामस्य अन्तर्गताः सन्ति?

a) मानसिक व्यायाम

b) शारीरिक व्यायाम

c) सामाजिक कार्य

d) मनोरञ्जन

उत्तर: b) शारीरिक व्यायाम

6. नित्यं व्यायामं कर्तुं कस्य लाभः भवति?

a) दीर्घायु

b) स्फूर्ति

c) रोगनिवारण

d) उपरोक्त सर्वम्

उत्तर: d) उपरोक्त सर्वम्

7. व्यायामेन रक्तसंचारः कथम् भवति?

a) धीमे

b) सम्यक्

c) अर्ध

d) अवरुद्ध

उत्तर: b) सम्यक्

8. व्यायामेन स्नायवः?

a) दुर्बलाः भवन्ति

b) दृढाः भवन्ति

c) निष्क्रियाः भवन्ति

d) लघवाः भवन्ति

उत्तर: b) दृढाः भवन्ति

9. व्यायामेन अस्थीनि कथम् भवन्ति?

a) बलवती

b) दुर्बला

c) लघु

d) कमजोर

उत्तर: a) बलवती

10. व्यायामस्य अभ्यासेन मनः कथम् भवति?

a) उदास

b) प्रसन्न

c) भ्रमित

d) शिथिल

उत्तर: b) प्रसन्न

11. अध्ययनकाले विद्यार्थी व्यायामेन कथम् भवति?

a) व्यग्र

b) एकाग्रचित्त

c) आलसी

d) अशान्त

उत्तर: b) एकाग्रचित्त

12. अद्यतनकाले जनाः मुख्यतया किम् यापयन्ति?

a) निष्क्रियजीवनम्

b) क्रीडा

c) व्यायाम

d) अध्यापन

उत्तर: a) निष्क्रियजीवनम्

13. दूरदर्शनं, संगणकः, चलदूरभाषः … कस्य कारणं भवति?

a) स्वास्थ्यवर्धन

b) निष्क्रियता

c) व्यायाम

d) मित्रता

उत्तर: b) निष्क्रियता

14. अत्यधिक व्यायामः किमर्थं हानिकरः?

a) शरीरं दुर्बलं करोतु

b) मन प्रसन्न करोतु

c) रोगनिवारण करोतु

d) भोजनं पचयति

उत्तर: a) शरीरं दुर्बलं करोतु

15. शुद्धवायौ व्यायामः सर्वाधिकं लाभदायकः कदा?

a) प्रातःकाले

b) मध्याह्ने

c) सायंकाले

d) रात्रौ

उत्तर: a) प्रातःकाले

16. व्यायामस्य मुख्य लाभः किम्?

a) रोगनिवारण

b) मनः प्रसन्नता

c) शक्ति वृद्धि

d) उपरोक्त सर्वम्

उत्तर: d) उपरोक्त सर्वम्

17. आलस्यं दूरं गच्छति –

a) भोजनः

b) निद्रा

c) व्यायामः

d) अध्ययनम्

उत्तर: c) व्यायामः

18. जठराग्निः दीप्यते –

a) अधिकं भोजनं कृत्वा

b) व्यायामेन

c) निद्रया

d) अवकाशेन

उत्तर: b) व्यायामेन

19. व्यायामस्य अभ्यासेन रोगाः किम्?

a) वर्धन्ते

b) निवार्यन्ते

c) समानाः

d) अनावश्यकाः

उत्तर: b) निवार्यन्ते

20. स्फूर्ति कथं वर्धते?

a) अधिक निद्रया

b) व्यायामेन

c) निष्क्रियता

d) भोजनात्

उत्तर: b) व्यायामेन

21. स्वस्थजीवनाय व्यायामः किम्?

a) अनिवार्यः

b) वैकल्पिकः

c) हानिकारकः

d) अप्रयुक्तः

उत्तर: a) अनिवार्यः

22. “व्यायामः सर्वेषां स्वास्थ्यस्य मूलम्” – वाक्यस्य अर्थः?

a) व्यायामं केवलं बालानां आवश्यकम्

b) व्यायामं स्वास्थ्यस्य आधारः

c) व्यायामं मनोरञ्जनाय

d) व्यायामं अवश्यकं न

उत्तर: b) व्यायामं स्वास्थ्यस्य आधारः

23. विद्यार्थी व्यायामं कुर्वतः कथं भवति?

a) आलसी

b) एकाग्रचित्त

c) अशान्त

d) उदास

उत्तर: b) एकाग्रचित्त

24. व्यायामः केवलं शारीरिक स्वास्थ्यं रक्षति – सत्य/असत्य

उत्तर: असत्य

25. व्यायामेन मनसः स्वास्थ्यं अपि भवति – सत्य/असत्य

उत्तर: सत्य

26. रक्तसंचारस्य लाभः व्यायामेन भवति – सत्य/असत्य

उत्तर: सत्य

27. अत्यधिक व्यायामः शरीरं दुर्बलं करोति – सत्य/असत्य

उत्तर: सत्य

28. व्यायामः केवलं प्रौढानां कृते आवश्यकः – सत्य/असत्य

उत्तर: असत्य

29. व्यायामेन स्नायवः दृढाः भवन्ति – सत्य/असत्य

उत्तर: सत्य

30. व्यायामेन रोगाः वर्धन्ते – सत्य/असत्य

उत्तर: असत्य

31. सर्वव्यायामं प्रातःकाले कर्तव्यं – सत्य/असत्य

उत्तर: सत्य

32. धावनम्, क्रीडा, सूर्यनमस्कारः व्यायामस्य उदाहरणानि – सत्य/असत्य

उत्तर: सत्य

33. व्यायामं केवलं बाह्यक्रीडा इति कथ्यते – सत्य/असत्य

उत्तर: असत्य

34. स्वास्थ्यं मानवस्य धनं सर्वाधिकं – सत्य/असत्य

उत्तर: सत्य

35. नित्यं व्यायामं कर्तुं छात्रेण लाभः न भवति – सत्य/असत्य

उत्तर: असत्य

36. व्यायामेन शरीरं बलवती, मनः प्रसन्न – सत्य/असत्य

उत्तर: सत्य

37. आलस्यं दूरं गच्छति – व्यायामेन / निद्रया

उत्तर: व्यायामेन

38. निष्क्रियजीवनं रोगानां कारणम् – सत्य/असत्य

उत्तर: सत्य

39. व्यायामः केवलं मनोरञ्जनाय – सत्य/असत्य

उत्तर: असत्य

40. व्यायामः दीर्घायुं वर्धयति – सत्य/असत्य

उत्तर: सत्य

41. व्यायामं नियमितं न कुर्वन् स्वस्थ्यं रक्षितुं शक्यते – सत्य/असत्य

उत्तर: असत्य

42. विद्यार्थी व्यायामेन अध्ययनं सुगमं करोति – सत्य/असत्य

उत्तर: सत्य

43. व्यायामेन जठराग्निः दीप्यते – सत्य/असत्य

उत्तर: सत्य

44. अत्यधिक निद्रा व्यायामेन तुल्य लाभकरं – सत्य/असत्य

उत्तर: असत्य

45. व्यायामः केवलं शारीरिक स्वास्थ्यं रक्षति – सत्य/असत्य

उत्तर: असत्य

46. व्यायामं स्वशक्त्यानुसारं कर्तव्यं – सत्य/असत्य

उत्तर: सत्य

47. प्रातःकाले व्यायामः लाभदायकः – सत्य/असत्य

उत्तर: सत्य

48. व्यायामं नित्यं कर्तुं छात्रेण रोगवृद्धिः निवार्यते – सत्य/असत्य

उत्तर: सत्य

49. व्यायामेन शरीरं, मनः च स्वस्थ भवति – सत्य/असत्य

उत्तर: सत्य

50. “व्यायामः सर्वेषां स्वास्थ्यस्य मूलम्” वाक्यस्य मुख्य अर्थ – स्वास्थ्यस्य आधारः

उत्तर: स्वास्थ्यस्य आधारः

(समापन)

अतः स्पष्टतया दृष्टं यत् व्यायामः केवलं शारीरिक स्वास्थ्यं रक्षितुं न, अपि तु मानसिक प्रसन्नता, ऊर्जा, दीर्घायु च वर्धयति। आजकलकाले लोग अधिकतर समय निष्क्रियतायुक्त जीवन यापयन्ति, यत् शरीरं दुर्बलं करोति, रोगाणां वृद्धिः भवति। अतः प्रत्येकस्य जनस्य प्रतिदिनं स्वशक्त्यानुसारं व्यायामं कर्तुं अनिवार्यं।

विद्यार्थी, वृद्धः, युवा — सर्वे प्रतिदिनं थोड़े समयं व्यायामाय योजयित्वा शरीरं सुदृढं, मनः प्रसन्नं च कर्तुं शक्नुवन्ति। व्यायामेन एकाग्रता वर्धते, आलस्यं दूरं गच्छति, रक्तसंचारः सम्यक् भवति, स्नायवः दृढाः भवन्ति, अस्थीनि बलवन्ति च। स्वास्थ्यं रक्षित्वा जीवनं सुखदं भवति, अतः “व्यायामः सर्वेषां स्वास्थ्यस्य मूलम्” इति उक्तं यथार्थम्।

सर्वे जनाः प्रतिदिनं व्यायामं स्वजीवनचर्यायां अनिवार्यं स्थापयित्वा दीर्घायुः, प्रसन्नचित्तः, तथा रोगमुक्त जीवनं यापयन्तु। व्यायामं जीवनस्य अविभाज्य अंशः, स्वास्थ्यस्य आधारः, चिरस्थायिनं सुखस्य स्रोतः च अस्ति। अतः स्वस्थ्यं संरक्षित्वा जीवनं आनन्दपूर्णं कुर्वीत।