अहिंसा परमो धर्मः - 10th Class Sanskrit Objective Question Answer

 

अहिंसा परमो धर्मः

(कक्षा 10 संस्कृत – पूर्ण कथा)

प्राचीनभारते धर्मस्य महान् आदर्शः अहिंसा आसीत्। “अहिंसा परमो धर्मः” इति वाक्यं केवलं सूक्तिः न, अपि तु सम्पूर्णजीवनस्य मार्गदर्शकं सिद्धान्तः अस्ति। अस्य भावः अयं यत् परपीडनं त्यक्त्वा सर्वेषां प्राणिनां प्रति करुणा, दया, मैत्री च भावः धारयितव्यः।

एकदा मगधदेशे एकः राजा आसीत्, यस्य नाम वीरसेनः इति। सः अत्यन्तं पराक्रमी, किन्तु क्रोधी च आसीत्। स्वस्य शक्त्या गर्वितः सः क्षुद्रेषु अपि दोषेषु जनान् कठोरदण्डैः दण्डयति स्म। तस्य राज्ये जनाः भयभीताः आसन्, सुखशान्तिः च न दृश्यते स्म।

तस्मिन् एव नगरे एकः वृद्धः मुनिः वसति स्म। सः अहिंसायाः महत्त्वं सर्वदा उपदिशत्। एकदा सः राजसभां गत्वा राजानं अवदत्— “राजन्, बलं क्षणिकं भवति, अहिंसा तु शाश्वती। हिंसायाः मार्गेण न कदापि स्थायी शान्तिः लभ्यते।” राजा तस्य वचनं न स्वीकृतवान्, किन्तु मुनिः पुनः पुनः अहिंसाया महत्त्वं उदाहरणैः सह कथयति स्म।

एकस्मिन् दिने राजा मृगयायां गतः। तत्र सः एकं हरिणं हन्तुम् उद्यतः आसीत्। भयभीतं हरिणं दृष्ट्वा सः वृद्धमुनिः राजानं रोकयामास। मुनिः अवदत्— “राजन्, अस्य प्राणिनः वधेन कः लाभः? अहिंसा एव परमो धर्मः।” एतत् वचनं श्रुत्वा राजस्य हृदयं परिवर्तितम्। सः स्वकृत्यं विचार्य लज्जितः अभवत्।

ततः अनन्तरं राजा वीरसेनः हिंसां परित्यज्य धर्ममार्गं स्वीकरोति स्म। सः दयालुः अभवत्, न्यायेन राज्यं शासयति स्म। जनाः निर्भयाः सुखेन च वसन्ति स्म। राज्ये शान्तिः, समृद्धिः, सौहार्दं च प्रसृतम्।

एवं एषा कथा दर्शयति यत् अहिंसा केवलं धार्मिकसिद्धान्तः न, अपि तु मानवजीवनस्य सर्वोत्तमः मार्गः अस्ति। अहिंसया एव समाजे शान्तिः, प्रेम, सौहार्दं च स्थापितुं शक्यते।

नीचे “अहिंसा परमो धर्मः” (कक्षा 10 संस्कृत) पाठ के लिए प्रश्न-उत्तर, लघु/दीर्घ उत्तरीय प्रश्न तथा सारांश सुव्यवस्थित रूप में दिए जा रहे हैं—

प्रश्न-उत्तर

1. अहिंसा परमो धर्मः इति किमर्थं कथ्यते?

उत्तरः: अहिंसा सर्वेषां धर्माणां श्रेष्ठा अस्ति, यतः सा करुणा, दया, शान्ति तथा मानवतायाः आधारः भवति।

2. कथायां राजा कः आसीत्?

उत्तरः: कथायां राजा वीरसेनः आसीत्।

3. राजा वीरसेनः कस्य कारणात् क्रोधी आसीत्?

उत्तरः: सः स्वस्य शक्त्या गर्वितः आसीत्, अतः क्षुद्रेषु अपि अपराधेषु कठोरदण्डं ददाति स्म।

4. वृद्धमुनिः राजानं किम् उपदिशत्?

उत्तरः: वृद्धमुनिः राजानं अहिंसायाः महत्त्वं तथा दयायाः आवश्यकतां उपदिशत्।

5. राजस्य हृदयपरिवर्तनं कथं अभवत्?

उत्तरः: मृगयाकाले हरिणं हन्तुम् उद्यतं राजानं मुनिः अहिंसाया उपदेशेन रोकयामास, तेन राजस्य हृदयपरिवर्तनं अभवत्।

लघु उत्तरीय प्रश्न

1. अहिंसाया मुख्यः अर्थः कः?

उत्तरः: अहिंसाया अर्थः परपीडनत्यागः तथा सर्वेषां प्राणिनां प्रति करुणाभावः।

2. वृद्धमुनिः कथायां किम् प्रतीकं अस्ति?

उत्तरः: वृद्धमुनिः ज्ञानस्य, शान्तेः तथा अहिंसायाः प्रतीकं अस्ति।

3. अहिंसायाः पालनं समाजे किम् फलम् ददाति?

उत्तरः: अहिंसायाः पालनं समाजे शान्तिं, सौहार्दं तथा समृद्धिं ददाति।

दीर्घ उत्तरीय प्रश्न

1. “अहिंसा परमो धर्मः” इति कथायाः आधारः लिखत।

उत्तरः:

अयं पाठः अहिंसायाः महत्त्वं प्रतिपादयति। कथायां राजा वीरसेनः प्रथमं क्रोधी हिंसाप्रियः च आसीत्। वृद्धमुनिना प्रदत्तोपदेशेन तस्य हृदयं परिवर्तितम्। सः हिंसां त्यक्त्वा दयामार्गं स्वीकरोति स्म। तस्मात् स्पष्टं भवति यत् अहिंसा एव श्रेष्ठो धर्मः अस्ति, यतः सा मानवजीवनं शान्तिमयं करोति।

2. अहिंसा मानवजीवने किमर्थं आवश्यकम्?

उत्तरः:

अहिंसा मानवजीवने अत्यावश्यकम् अस्ति, यतः सा प्रेम, करुणा, सहिष्णुता च जनयति। हिंसायाः कारणेन समाजे अशान्तिः भवति, किन्तु अहिंसया परस्परविश्वासः तथा सौहार्दं वर्धते। अतः अहिंसा परमो धर्मः इति कथ्यते।

सारांश

“अहिंसा परमो धर्मः” इति पाठे अहिंसायाः महान् महत्त्वं वर्णितम्। कथायां राजा वीरसेनः प्रारम्भे हिंसाप्रियः आसीत्। वृद्धमुनिना प्रदत्तोपदेशेन तस्य हृदयपरिवर्तनं जातम्। ततोऽसौ दयालुः अभवत्, न्यायेन राज्यं शासितवान्। अहिंसायाः पालनात् राज्ये शान्तिः समृद्धिः च अभवत्। अयं पाठः शिक्षयति यत् अहिंसा एव मानवजीवनस्य सर्वोत्तमः मार्गः अस्ति।

नीचे “अहिंसा परमो धर्मः” (कक्षा 10 संस्कृत) पाठ के लिए MCQ, एक-शब्द/परिभाषा वाले प्रश्न तथा प्रश्न-उत्तर परीक्षा-उपयोगी रूप में दिए जा रहे हैं—

बहुविकल्पीय प्रश्न (MCQ)

1. “अहिंसा परमो धर्मः” इति वाक्यस्य मुख्यः भावः कः?

(क) बलस्य महत्त्वम्

(ख) युद्धस्य प्रशंसा

(ग) करुणा एव श्रेष्ठः धर्मः

(घ) दण्डस्य आवश्यकता

उत्तरः: (ग)

2. कथायां राजा कः आसीत्?

(क) अशोकः

(ख) वीरसेनः

(ग) चन्द्रगुप्तः

(घ) हर्षः

उत्तरः: (ख)

3. राजा वीरसेनः प्रारम्भे कथं आसीत्?

(क) दयालुः

(ख) शान्तः

(ग) क्रोधी

(घ) विनयी

उत्तरः: (ग)

4. वृद्धः कः आसीत्?

(क) सैनिकः

(ख) मन्त्री

(ग) मुनिः

(घ) वैद्यः

उत्तरः: (ग)

5. मुनिना राजानं कस्य उपदेशः दत्तः?

(क) युद्धस्य

(ख) धनसंग्रहस्य

(ग) अहिंसायाः

(घ) विलासस्य

उत्तरः: (ग)

6. राजा मृगयायां किम् हन्तुम् उद्यतः आसीत्?

(क) सिंहम्

(ख) व्याघ्रम्

(ग) हरिणम्

(घ) गजम्

उत्तरः: (ग)

7. अहिंसायाः पालनात् राज्ये किम् अभवत्?

(क) भयम्

(ख) अशान्तिः

(ग) शान्तिः

(घ) दुर्भिक्षम्

उत्तरः: (ग)

8. अहिंसा केषां प्रति भावः दर्शयति?

(क) केवलं मानवेषु

(ख) केवलं राजेषु

(ग) सर्वेषां प्राणिनां प्रति

(घ) शत्रुषु एव

उत्तरः: (ग)

9. राजस्य हृदयपरिवर्तनस्य कारणं किम्?

(क) युद्धम्

(ख) मुनिवचनम्

(ग) भयम्

(घ) पराजयः

उत्तरः: (ख)

10. पाठस्य मुख्यः संदेशः कः?

(क) हिंसा श्रेष्ठा

(ख) अहिंसा परमो धर्मः

(ग) बलं सर्वस्वम्

(घ) दण्ड एव समाधानम्

उत्तरः: (ख)

एक-शब्द / परिभाषा वाले प्रश्न

1. अहिंसा किम्?

उत्तरः: परपीडनत्यागः

2. करुणा इति किम्?

उत्तरः: दयाभावः

3. मुनिः कः?

उत्तरः: तपस्वी

4. मृगया इति किम्?

उत्तरः: शिकारः

5. धर्मः कः?

उत्तरः: सदाचारः

6. शान्तिः किम् सूचयति?

उत्तरः: कलहाभावः

7. दया कस्य पर्यायः अस्ति?

उत्तरः: करुणा

8. राजा कस्य प्रतीकः अस्ति?

उत्तरः: शासनस्य

प्रश्न-उत्तर (अतिलघु)

1. अहिंसा कस्य आधारः अस्ति?

उत्तरः: धर्मस्य आधारः अस्ति।

2. वृद्धमुनिः राजानं किम् अवदत्?

उत्तरः: अहिंसा परमो धर्मः इति।

3. राजा कदा परिवर्तितः अभवत्?

उत्तरः: मृगयाकाले।

4. कथायां हरिणः किम् दर्शयति?

उत्तरः: निरपराधित्वम्।

5. अहिंसया किं लभ्यते?

उत्तरः: शान्तिः।

50 महत्वपूर्ण Objective प्रश्न (MCQ)

1. “अहिंसा परमो धर्मः” इति वाक्यस्य अर्थः कः?

(क) हिंसा श्रेष्ठा

(ख) अहिंसा श्रेष्ठः धर्मः

(ग) बलं सर्वस्वम्

(घ) युद्ध आवश्यकम्

उत्तरः: (ख)

2. कथायां मुख्यः पात्रः कः?

(क) मुनिः

(ख) सैनिकः

(ग) राजा

(घ) ग्रामवासी

उत्तरः: (ग)

3. कथायां राज्ञः नाम किम् आसीत्?

(क) अशोकः

(ख) हर्षः

(ग) वीरसेनः

(घ) चन्द्रः

उत्तरः: (ग)

4. राजा वीरसेनः प्रारम्भे कथं आसीत्?

(क) दयालुः

(ख) शान्तः

(ग) क्रोधी

(घ) साधुः

उत्तरः: (ग)

5. राजा केन कारणेन क्रोधी आसीत्?

(क) निर्धनत्वात्

(ख) बलगर्वात्

(ग) रोगात्

(घ) पराजयात्

उत्तरः: (ख)

6. जनाः किमर्थं भयभीताः आसन्?

(क) दुर्भिक्षेण

(ख) युद्धेन

(ग) राजदण्डेन

(घ) रोगेण

उत्तरः: (ग)

7. कथायां वृद्धः कः आसीत्?

(क) मन्त्री

(ख) मुनिः

(ग) वैद्यः

(घ) सैनिकः

उत्तरः: (ख)

8. मुनिः किं उपदिशत्?

(क) युद्धम्

(ख) धनसंग्रहः

(ग) अहिंसा

(घ) विलासः

उत्तरः: (ग)

9. मुनिः राजानं कुत्र उपदिष्टवान्?

(क) ग्रामे

(ख) वनें

(ग) राजसभायाम्

(घ) युद्धभूमौ

उत्तरः: (ग)

10. राजा कुत्र गतः आसीत्?

(क) यात्रायाम्

(ख) मृगयायाम्

(ग) युद्धाय

(घ) सभायाम्

उत्तरः: (ख)

11. मृगयायां राजा किम् हन्तुम् इच्छति स्म?

(क) सिंहम्

(ख) गजम्

(ग) हरिणम्

(घ) व्याघ्रम्

उत्तरः: (ग)

12. हरिणं दृष्ट्वा कः आगतः?

(क) मन्त्री

(ख) सैनिकः

(ग) मुनिः

(घ) ग्रामवासी

उत्तरः: (ग)

13. मुनिः राजानं किम् अवदत्?

(क) युद्धं कुरु

(ख) हरिणं हन

(ग) अहिंसा परमो धर्मः

(घ) शीघ्रं गच्छ

उत्तरः: (ग)

14. मुनिवचनं श्रुत्वा राजा कथम् अभवत्?

(क) क्रुद्धः

(ख) हर्षितः

(ग) परिवर्तितः

(घ) पलायितः

उत्तरः: (ग)

15. राजस्य हृदयपरिवर्तनं कदा अभवत्?

(क) युद्धकाले

(ख) मृगयाकाले

(ग) सभायाम्

(घ) निद्राकाले

उत्तरः: (ख)

16. राजा किम् त्यक्तवान्?

(क) राज्यं

(ख) धनम्

(ग) हिंसाम्

(घ) धर्मम्

उत्तरः: (ग)

17. राजा किम् स्वीकरोति स्म?

(क) युद्धमार्गम्

(ख) दयामार्गम्

(ग) विलासम्

(घ) लोभम्

उत्तरः: (ख)

18. परिवर्तितः राजा कथं शासनं अकरोत्?

(क) अत्याचारात्

(ख) बलात्

(ग) न्यायेन

(घ) भयेन

उत्तरः: (ग)

19. अहिंसायाः पालनात् राज्ये किम् अभवत्?

(क) भयम्

(ख) अशान्तिः

(ग) शान्तिः

(घ) युद्धम्

उत्तरः: (ग)

20. जनाः कथं अवसन्?

(क) भयेन

(ख) दुःखेन

(ग) सुखेन

(घ) क्लेशेन

उत्तरः: (ग)

21. अहिंसा कस्य प्रतीकः अस्ति?

(क) क्रोधस्य

(ख) करुणायाः

(ग) लोभस्य

(घ) मोहस्य

उत्तरः: (ख)

22. वृद्धमुनिः कस्य प्रतीकः अस्ति?

(क) बलस्य

(ख) ज्ञानस्य

(ग) धनस्य

(घ) युद्धस्य

उत्तरः: (ख)

23. राजा कस्य प्रतीकः अस्ति?

(क) शासनस्य

(ख) तपस्याः

(ग) दानस्य

(घ) साधुत्वस्य

उत्तरः: (क)

24. हिंसाया फलम् किम्?

(क) शान्तिः

(ख) प्रेम

(ग) अशान्तिः

(घ) दया

उत्तरः: (ग)

25. अहिंसाया फलम् किम्?

(क) युद्धम्

(ख) भयम्

(ग) शान्तिः

(घ) क्रोधः

उत्तरः: (ग)

26. अहिंसा केषां प्रति भवति?

(क) शत्रुषु

(ख) मित्रेषु

(ग) केवलं मानवेषु

(घ) सर्वेषां प्राणिनां प्रति

उत्तरः: (घ)

27. अहिंसा कथं समाजं करोति?

(क) दुर्बलं

(ख) अशान्तम्

(ग) शान्तिमयम्

(घ) भयङ्करम्

उत्तरः: (ग)

28. मृगया इति शब्दस्य अर्थः कः?

(क) युद्धम्

(ख) शिकारः

(ग) वनवासः

(घ) यात्रा

उत्तरः: (ख)

29. धर्मः किम् सूचयति?

(क) स्वार्थम्

(ख) सदाचारम्

(ग) लोभम्

(घ) हिंसाम्

उत्तरः: (ख)

30. अहिंसा किम् त्याजयति?

(क) दयाम्

(ख) करुणाम्

(ग) परपीडनम्

(घ) प्रेम

उत्तरः: (ग)

31. राजस्य शासनं कथं परिवर्तितम्?

(क) अत्याचारी

(ख) दयामयम्

(ग) भयङ्करम्

(घ) युद्धप्रधानम्

उत्तरः: (ख)

32. अहिंसा केन प्राप्ता?

(क) लोभेन

(ख) क्रोधेन

(ग) विवेकेन

(घ) बलात्

उत्तरः: (ग)

33. मुनिवचनस्य प्रभावः कः?

(क) युद्धम्

(ख) हृदयपरिवर्तनम्

(ग) भयम्

(घ) पलायनम्

उत्तरः: (ख)

34. कथायां हरिणः किम् दर्शयति?

(क) बलम्

(ख) क्रोधम्

(ग) निरपराधित्वम्

(घ) शौर्यम्

उत्तरः: (ग)

35. अहिंसा मानवजीवने किम् जनयति?

(क) द्वेषम्

(ख) अशान्तिम्

(ग) प्रेम

(घ) हिंसाम्

उत्तरः: (ग)

36. अहिंसा कथं धर्मः अस्ति?

(क) सामान्यः

(ख) क्षुद्रः

(ग) परमो

(घ) गौणः

उत्तरः: (ग)

37. राजा वीरसेनः कदा दयालुः अभवत्?

(क) राज्यप्राप्तौ

(ख) मुनिवचनश्रवणानन्तरम्

(ग) युद्धात् परम्

(घ) जनविरोधे

उत्तरः: (ख)

38. अहिंसाया आधारः कः?

(क) बलम्

(ख) दया

(ग) क्रोधः

(घ) लोभः

उत्तरः: (ख)

39. अहिंसा समाजे किम् वर्धयति?

(क) कलहम्

(ख) द्वेषम्

(ग) सौहार्दम्

(घ) भयम्

उत्तरः: (ग)

40. कथायाः उद्देश्यः कः?

(क) युद्धप्रेरणा

(ख) दण्डप्रशंसा

(ग) अहिंसोपदेशः

(घ) बलप्रदर्शनम्

उत्तरः: (ग)

41. राजा कथं न्यायं अकरोत्?

(क) हिंसया

(ख) क्रोधेन

(ग) दयया

(घ) लोभेन

उत्तरः: (ग)

42. अहिंसा कस्य मार्गः अस्ति?

(क) पशुत्वस्य

(ख) मानवतायाः

(ग) क्रूरतायाः

(घ) स्वार्थस्य

उत्तरः: (ख)

43. अहिंसा केन त्यज्यते?

(क) विवेकेन

(ख) लोभेन

(ग) करुणया

(घ) दयया

उत्तरः: (ख)

44. अहिंसा केन समर्थिता?

(क) मुनिना

(ख) सैनिकेन

(ग) शत्रुणा

(घ) चोरेण

उत्तरः: (क)

45. अहिंसा कस्य विरोधिनी अस्ति?

(क) दयायाः

(ख) करुणायाः

(ग) हिंसायाः

(घ) प्रेम्णः

उत्तरः: (ग)

46. कथायां परिवर्तनं कस्य भवति?

(क) मुनिः

(ख) हरिणः

(ग) राजा

(घ) जनाः

उत्तरः: (ग)

47. अहिंसा केन फलति?

(क) भयेन

(ख) द्वेषेण

(ग) शान्त्या

(घ) युद्धेन

उत्तरः: (ग)

48. राजा वीरसेनः अन्ते कथं आसीत्?

(क) क्रूरः

(ख) दयालुः

(ग) लोभी

(घ) अत्याचारी

उत्तरः: (ख)

49. अहिंसा केषु ग्रन्थेषु प्रमुखा?

(क) युद्धग्रन्थेषु

(ख) धर्मग्रन्थेषु

(ग) विज्ञानग्रन्थेषु

(घ) नाटकेषु

उत्तरः: (ख)

50. पाठस्य केन्द्रीयः विचारः कः?

(क) हिंसा आवश्यकम्

(ख) बलप्रदर्शनम्

(ग) अहिंसा परमो धर्मः

(घ) राजशक्ति

उत्तरः: (ग)

उपसंहार

अन्ततः “अहिंसा परमो धर्मः” पाठ हमें यह महत्वपूर्ण संदेश देता है कि सच्ची शक्ति हिंसा में नहीं, बल्कि संयम, करुणा और दया में निहित होती है। अहिंसा केवल एक धार्मिक सिद्धांत नहीं है, बल्कि मानव जीवन को श्रेष्ठ और सार्थक बनाने का मार्ग है। जब व्यक्ति अपने भीतर से क्रोध और द्वेष को त्याग देता है, तभी समाज में शांति, सौहार्द और समृद्धि का विकास होता है। राजा वीरसेन का हृदय-परिवर्तन इस बात का सजीव उदाहरण है कि सही उपदेश और आत्मचिंतन से कोई भी व्यक्ति अपने आचरण को सुधार सकता है। आज के समय में, जब हिंसा और असहिष्णुता बढ़ रही है, यह पाठ हमें अहिंसा को अपने जीवन में अपनाने की प्रेरणा देता है। यदि प्रत्येक व्यक्ति अहिंसा को अपना धर्म बना ले, तो विश्व निश्चय ही अधिक शांत, सुरक्षित और मानवीय बन सकता है।